Stimuleringsfonds

Vervlochten queer lichamen, intersekse genitaliën en geslachtsbevestigende operaties die eindelijk een plek krijgen in de anatomie: dit is de Atlas of Queer Anatomy van Kuang-Yi Ku (Studio Ku). Het project daagt het medische patriarchaat en de heteronormativiteit van het klassieke anatomieonderwijs uit, via een boek, tentoonstellingen en binnenkort theater.

verbeelding van inclusief medisch onderwijs

De Atlas of Queer Anatomy is een ironische reflectie op de Atlas of Human Anatomy, het klassieke standaardwerk dat de Amerikaanse medisch illustrator Frank H. Netter in 1957 tekende en dat wereldwijd nog altijd wordt gebruikt in medisch onderwijs. Voor ontwerper en kunstenaar Kuang-Yi Ku is dat boek meer dan een verouderd naslagwerk. Het staat symbool voor een manier van kijken die al decennialang bepaalt wat een normaal lichaam is, en wat niet. ‘Anatomische leerboeken zijn altijd gebouwd rondom het witte, heteroseksuele, mannelijke lichaam,’ zegt Ku. ‘En dat beeld wordt nog steeds wereldwijd doorgegeven in medisch onderwijs.’

Anatomische leerboeken zijn altijd gebouwd rondom het witte, heteroseksuele, mannelijke lichaam. En dat beeld wordt nog steeds wereldwijd doorgegeven in medisch onderwijs.

Precies daarom wilde Ku niet alleen kritiek leveren, maar iets nieuws creëren. ‘We wilden actief een alternatieve anatomische taal opbouwen via kunst en design,’ zegt hij. De atlas is in dat opzicht een concreet voorstel: een verbeelding van diversiteit en van de relaties tussen menselijke en niet-menselijke lichamen, die laat zien hoe een inclusiever medisch onderwijs eruit zou kunnen zien.

twee disciplines, één taal

Ku ontwikkelde het project samen met prof. dr. Henry de Vries, gespecialiseerd in seksueel overdraagbare aandoeningen. Dat klinkt als een onwaarschijnlijke combinatie, maar de twee delen meer dan je op het eerste gezicht zou denken. Ku is naast ontwerper ook opgeleid als tandarts, en beiden maken deel uit van de queer gemeenschap. Vanuit die gedeelde achtergrond, zowel professioneel als persoonlijk, weten ze als geen ander waar het medisch systeem tekortschiet.

We wilden actief een alternatieve anatomische taal opbouwen via kunst en design.

Hoe dat er in de samenwerking uitziet? De Vries brengt de medische kennis in: over seksueel overdraagbare infecties en de micro-organismen die met ons lichaam samenleven en er onlosmakelijk deel van uitmaken. Queer mensen worden vaker getroffen door soa's, en dat gegeven verdient volgens Ku en De Vries geen versluiering maar normalisering. Door de vraag te stellen wat we als gezond beschouwen en wat als ziekte, en hoe vaag die grens is op microscopisch niveau, waar virussen en gastheren voortdurend met elkaar in wisselwerking zijn. Ku zoekt naar manieren om precies dat zichtbaar te maken, in een visuele taal die zowel feitelijk als ontregelend is. ‘Dankzij deze samenwerking kan het werk tegelijkertijd medische precisie en artistieke kritiek bevatten,’ aldus Ku.

Video door Wouter Sessink, in opdracht van MU Hybrid Art House & BAD Award

collectieve kennis

Een wezenlijk onderdeel van het project zijn de zogenoemde Queer Anatomy Lessons: participatieve workshops waarin jonge artsen, creatievelingen en een breder publiek worden uitgenodigd om zelf queer anatomische collages te maken. Die worden vervolgens opgenomen in de atlas en op de website, waardoor het boek niet alleen een werk is van Ku en De Vries, maar van een groeiend collectief.

Wat Ku waarneemt in die sessies is opvallend. Medische professionals reageren overwegend positief op de thema's van diversiteit en inclusie, maar brengen ook zeer concrete kritiek in. Sommige deelnemers wezen erop dat de anatomische beelden in de atlas nog steeds de conventionele manier volgen om het lichaam als losse organen te tonen. Die feedback leidde ertoe dat deelnemers actief worden aangemoedigd om de beelden te verstoren: ze te deconstrueren en opnieuw samen te stellen. ‘Dit soort reacties is enorm belangrijk voor ons, omdat ze het project voorbij onze eigen perspectieven drijven,’ vertelt Ku.

van kunstruimte naar medische collegezaal

De atlas werd getoond in zowel artistieke contexten als het MU Hybrid Art House in Eindhoven en het Taipei Fine Arts Museum in Taipei, als in medische omgevingen zoals het Amsterdam UMC. Die twee contexten trekken het werk op verschillende manieren open. In artistieke omgevingen wordt het benaderd als een kritisch of speculatief project. In medische contexten zijn de reacties directer en praktischer. Sommige artsen die deelnamen aan de workshops namen de methoden mee naar hun eigen medische lessen. ‘Voor ons is dit een heel belangrijke stap,’ zegt Ku. ‘Het laat zien dat design daadwerkelijk een tastbare impact op de samenleving kan hebben.’

Tentoonstelling Taipei Fine Arts Museum in Taipei. Foto: Wei-Tsan Liu

anatomietheater

Die impact wil Ku nu verder verdiepen met een nieuw project: Queer Anatomy Theater. Waar de atlas een boek is, wordt dit een reeks fictieve anatomielessen voor medische professionals, gepresenteerd in het format van een realityshow voor sociale media. Dat format leent bewust elementen uit de populaire cultuur, terwijl sociale media zorgen voor een veel bredere toegang tot medische kennis dan een traditioneel leerboek ooit kan bieden.

De inspiratie komt mede uit de workshops, waar Ku merkte dat deelnemers met een medische achtergrond vaak diep persoonlijke ervaringen deelden en kwesties blootlegden die normaal verborgen blijven binnen het medisch onderwijs. Met het anatomietheater als uitgangspunt reageert het nieuwe project op de historisch autoritaire traditie van anatomische theaters in de westerse geneeskunde, en daagt het die traditie tegelijkertijd uit.

Atlas of Queer Anatomy ontving in 2023 € 30.000 vanuit de Regeling Vormgeving. Het boek is uitgegeven door, en te koop bij Limestone Books. Ook voor het vervolgproject, Queer Anatomy Theater, is onlangs € 50.000 toegekend via dezelfde regeling.