Homepage

Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp

Nederland staat voor grote maatschappelijke opgaven die vragen om ingrijpende aanpassingen van onze leefomgeving. Welke rol kan ontwerp hierin spelen? Het Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp 2021-2024 is een stimuleringsprogramma om de inzet van ruimtelijk ontwerp bij de aanpak van deze opgaven te versterken en een integrale benadering te stimuleren.

De ruimtelijke opgaven waar Nederland voor staat zijn groot en complex. Denk aan de bouw van een miljoen woningen, de aanpassing aan een veranderend klimaat en overstap naar duurzame energie, de omschakeling naar kringlooplandbouw en de aanleg van nieuwe voorzieningen voor waterberging, natuur en recreatie.

Complicerende factor is dat ruimte een schaars goed is in ons land. Veranderingen zullen plaatsvinden in onze directe leefomgeving: in buurten, dorpen, steden en in het landschap. De inzet van ontwerp en ontwerpers – zoals architecten, stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten – is een belangrijk instrument om deze veranderingen te laten slagen en kan er zelfs toe leiden dat de kwaliteit van de leefomgeving verbetert.

vier grote opgaven

In de periode 2021-2024 is het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie een belangrijke uitvoeringspartner van het Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp, een initiatief van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het fonds zal zich gedurende vier jaar richten op het stimuleren van regionale en lokale initiatieven en sluit daarbij aan op vier grote opgaven uit de NOVI, de Nationale Omgevingsvisie:

- ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie;
- duurzaam economisch groeipotentieel;
- sterke en gezonde steden en regio’s;
- toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.

multidisciplinaire coalities

Het Stimuleringsfonds schrijft jaarlijks twee open oproepen uit die multidisciplinaire coalities de kans bieden om vanuit een integrale ontwerpbenadering te onderzoeken hoe omvangrijke ruimtelijke transitieprocessen kunnen worden aangepakt en de ruimtelijke kwaliteit van Nederland kan worden verbeterd. De projecten die binnen de open oproepen worden ondersteund, hebben een tijdspanne van minstens één jaar in de eerste fase tot twee jaar in vervolgfases. De thema's en doelen van de verschillende open oproepen wordt in samenspraak met een programmaraad bepaald.

programmaraad

De programmaraad bestaat uit: David Hamers, plaatsvervangend sectorhoofd Ruimtelijke Ordening en Leefomgevingskwaliteit Planbureau voor de Leefomgeving, Christine Carabain, programmaleider Schaarste, Welvaart en Welbevinden Sociaal en Cultureel Planbureau, Jannemarie de Jonge, lid van het College van Rijksadviseurs, Olof van der Gaag, directeur Nederlandse Vereniging van Duurzame Energie, Ingeborg Thoral, Mixst Urbanism, Theo Stauttener, Stadkwadraat en Stadsmakersfonds, Marinke Steenhuis, partner SteenhuisMeurs en Jeroen Niemans, adviseur bij Hiemstra en de Vries. Bekijk hier de overige functies van de leden van de programmaraad.

ontwerpend onderzoek
Ontwerpers maken in deze trajecten vaak gebruik van ontwerpend onderzoek. Deze methodiek of werkwijze is gericht op de ontwikkeling van nieuwe ruimtelijke visies en ontwerpvoorstellen voor de toekomst. Het geeft antwoord op de vraag hoe je co-creatie kunt realiseren met belanghebbende partijen zoals burgers, ondernemers, deskundigen, organisaties en overheden. Het helpt in de strategische fase bij het scherpstellen van opgaven, het inzichtelijk maken, afwegen en verbinden van belangen, het organiseren van draagvlak en het initiëren van nieuwe samenwerkingen. Zo ontstaat er ruimte voor integrale toekomstperspectieven en mogelijke oplossingsrichtingen, maar ook voor nieuwe inzichten wat betreft beleidsvorming bij overheden en marktpartijen. Er is niet één type ontwerpend onderzoek. Dit instrumentarium kan worden ingezet in verschillende fasen van de ontwikkeling en op diverse schaalniveaus.

community of practice
Om kennisuitwisseling te stimuleren, initieert het Stimuleringsfonds samenwerkingsverbanden en organiseren we verdiepende lezingen, masterclasses en werkbijeenkomsten waar ervaringen worden gedeeld en resultaten worden gepresenteerd. Dat doen we al dan niet in samenwerking met netwerkpartners, zoals de Nederlandse Vereniging voor Tuin- en Landschapsarchitectuur (NVTL), Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), Consortium Zon in Landschap en de lokale architectuurcentra.

open oproepen

bouwen vanuit de bodem

De Open Oproep Bouwen vanuit de bodem richt zich op onderzoeksvoorstellen van ruimtelijk ontwerpers die in samenwerking met belanghebbenden en deskundigen willen werken aan verstedelijkingsvraagstukken waarbij de ondergrond centraal staat.

Verstedelijking zonder de ondergrond serieus te nemen, of deze zelfs te belasten, kan niet langer en een omslag is nodig. Een vitale ondergrond is immers onmisbaar voor een toekomstbestendige aanpak van de verstedelijkingsopgave. Met deze oproep stellen we ontwerpers in staat om in samenwerking met overheden, organisaties, deskundigen en burgers te werken aan voorstellen om de relatie tussen onder- en bovengrond te herstellen.

Bekijk de open oproep hier.
De sluitingsdatum is 26 september 2022.

anders werken aan wonen

Met de Open Oproep Anders werken aan wonen stelde het Stimuleringsfonds ontwerpers in staat om in samenwerking met overheden, organisaties, deskundigen en burgers te werken aan een integrale aanpak van actuele en toekomstige vraagstukken rondom wonen.

Gezien de complexiteit van de woonopgave is een integrale aanpak noodzakelijk. Een aanpak waarin sociale, economische, klimatologische, culturele, beleidsmatige, ecologische, erfgoed- en ruimtelijke aspecten in nauwe samenhang worden bekeken. De oproep richtte zich op projecten waarmee, op basis van ontwerpend onderzoek, op verschillende schaalniveaus vernieuwende perspectieven, strategieën en oplossingen worden ontwikkeld voor de woonopgave in Nederland. De toch al noodzakelijke verduurzaming van bestaande woningen en transformatie van wijken, die aan een volgende fase in hun levenscyclus toe zijn, biedt de ideale kans om tegelijk een nieuw narratief te ontwikkelen waarbinnen onderwerpen zoals verbouwen, verduurzamen, inclusiviteit, adaptiviteit, tijdelijkheid en nieuwe financiële en organisatorische modellen met elkaar worden verbonden.

Lees hier meer over de vijftien projecten die in mei 2022 binnen de oproep werden geselecteerd.

prachtige productielandschappen

Met de Open Oproep Prachtige productielandschappen nodigde het Stimuleringsfonds coalities van provincies, gemeenten, gebiedsontwikkelaars, grondeigenaren, energiebedrijven, netwerkbeheerders, voedselproducenten, natuurorganisaties, erfgoedspecialisten en (collectieven van) bewoners uit om samen met ontwerpers te werken aan nieuwe strategische visies of ontwerpvoorstellen voor de transitie van ons productielandschap.

De Nederlandse productielandschappen gaan de komende jaren sterk veranderen. De winning uit hernieuwbare energiebronnen moet flink worden opgeschaald om de Europese klimaatdoelstellingen te behalen. Verschraling van landbouwgrond en afname van biodiversiteit vragen om nieuwe vormen van voedselproductie. In de open oproep werden vijf thema's geformuleerd waarop voorstellen op konden aansluiten:

- cultureel erfgoed van het productielandschap;
- landschapsinclusieve energietransitie;
- productie, opslag en distributie van energie als systeemontwerp;
- voedselproductie;
- lokaal draagvlak.

Lees hier meer over de twaalf projecten die in november 2021 binnen de oproep werden geselecteerd.

Afbeelding: Afdeling Buitengewone Zaken